Μουσική

15/06/2020

Το χαμόγελο της Τζοκόντας

Πηγή έμπνευσης του Χατζιδάκι για το δίσκο, ήταν, όπως λέει μια τυχαία συνάντηση με μια γυναίκα στη Νεα Υόρκη, όπου ηχογραφήθηκε ο δίσκος. Ας τον αφήσουμε να μας την διηγηθεί:

“Σε μια παρέλαση στην Νέα Υόρκη, με μουσικές και χρώματα και με πλυμμυρισμένη από κόσμο την 5η Λεωφόρο, βρισκόμουν μια Κυριακή το απόγευμα το φθινόπωρο του 1963, όταν συνάντησα μια γυναικούλα να περπατάει μοναχή με μιαν απελπισμένη αδιαφορία για ό,τι συνέβαινε γύρω της, χωρίς κανείς να την προσέχει, χωρίς κανέναν να προσέχει, μόνη έρημη μες το άγνωστο πλήθος που την σκουντούσε, την προσπερνούσε ανυποψίαστο, εχθρικό, αφήνοντας τηννα πνιγεί μες τη βαθειά πλυμμύρα της λεωφόρου, μέσα στη θάλασσα που ακολουθούσε, μέσα στο αγέρι που άρχιζε να φυσά.

Έμεινα στυλωμένος, ο μόνος που την πρόσεξε κι έκαμα να την πάρω από πίσω, να την ακολουθήσω και πλησιάζοντας την να της μιλήσω, χωρίς να ξέρω τι να της πω, μα ίσαμε ν’ αποφασίσω την έχασα από τα μάτια μου. Έτρεξα λίγο μπρος, ανασηκώθηκα στα πόδια για να την ξεχωρίσω, μα η μεγάλη μαύρη θάλασσα του κόσμου την είχε καταπιεί. Μέσα μου κάτι σκίρτησε οδυνηρά. Χωρίς να καταλάβω είχα σταθεί έξω από το βιβλιοπωλείο του Ριτζόλλι και στη βιτρίνα του απέναντι μου ακριβώς, βρισκότανε ένα βιβλίο για τον Ντα Βιντσι, με την Τζοκόντα στο εξόφυλλό του να μου χαμογελά απίθανα αινιγματική, αυτόματα μεγενθημένη, όσο η γυναίκα που χάθηκε στο δρόμο.

 Δε ξέρω γιατί ολ’ αυτά μπερδεύτηκαν περίεργα μέσα μου, μαζί μ’ ένα εξαίσιο θέμα του Βιβάλντι που είχα ακούσει πριν από λίγες μέρες και που εξακολουθούσε να επανέρχεται τυρρανικά στη μνήμη μου.

Τα δέκα αυτά τραγούδια γράφτηκαν μ’ ένα συγκερασμό απελπισίας και αναμνήσεων . Το θέμα είναι η γυναίκα έρημη μες τη μεγάλη πόλη. Το κάθε τραγούδι είναι ένας μονόλογός της κι όλα μαζί συνθέτουν την ιστορία της. Μια ιστορία σύγχρονη και παλιά μαζί.”

Η Εποχή της Μελισσάνθης

 

Η εποχή της Μελισσάνθης (έργο 37) είναι μουσικό έργο του Μάνου Χατζιδάκι, αυτοβιογραφικού χαρακτήρα, σε ποίηση του ιδίου του συνθέτη. Το έργο αναφέρεται στην εποχή της απελευθέρωσης από τους Γερμανούς (1944) και στα γεγονότα που την σημάδεψαν.

Η απελευθέρωση κατέχει κεντρική θέση στην πολιτική σκέψη του Μάνου Χατζιδάκι. Πιθανολογείται ότι ο Χατζιδάκις είχε συλλάβει ήδη από εκείνη την εποχή την ιδέα αυτού του έργου. Ωστόσο, η πρώτη εικόνα του έργου σχηματίζεται το 1965, όταν ο Χατζιδάκις γράφει το ποίημα «Η Εποχή της Μελισσάνθης», που περιλαμβάνεται στην ποιητική συλλογή «Μυθολογία».

Τα κεντρικά μέρη του ποιήματος αυτού θα αποτελέσουν τον πυρήνα του μουσικού έργου, το οποίο ο συνθέτης ξεκίνησε να συνθέτει το 1970, στην Αμερική. Η Εποχή της Μελισσάνθης απασχόλησε τον Χατζιδάκι επί μία δεκαετία – περισσότερο από κάθε άλλο έργο του, μετά την «Αμοργό». Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1980 στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, και κυκλοφόρησε το ίδιο έτος σε διπλό άλμπουμ από τη δισκογραφική εταιρία ΝΟΤΟΣ της Lyra. Η εικονογράφηση του εξώφυλλου και εσώφυλλου είναι έργο του Γιώργου Σταθόπουλου. Η ηχογράφηση έγινε στο studio 1 της «Columbia» από τον ηχολήπτη Στέλιο Γιαννακόπουλο. Στο remixing έγινε ειδική επεξεργασία της χορωδίας του κομματιού της Δ΄πλευράς «Ο επιτάφιος» και ο Μάνος Χατζιδάκις ρύθμιζε τη στάθμη του μπουζουκιού.

Το έργο έχει την μορφή καντάτας, σε 25 μέρη, για ώριμη γυναικεία φωνή δύο νεανικές ανδρικές, δύο χορωδίες, μεικτή η Χορωδία του Τρίτου με διευθυντή τον Αντώνη Κοντογεωργίου και παιδική η Παιδική Χορωδία Ροτόντα Θεσσαλονίκης με διευθυντή τον Σωκράτη Τουμπεκτσή, ορχήστρα δωματίου, με το μπουζούκι ως σολιστικό όργανο, και στρατιωτική μπάντα. Στην ιδιαίτερη αρίθμηση που έδωσε ο συνθέτης σε 51 έργα του, έχει την θέση 37. Παρουσιάζεται σαν κύκλος τραγουδιών, και αναφέρεται σε πραγματικά περιστατικά που έζησε ο συνθέτης κατά την περίοδο της απελευθέρωσης. Κεντρική ιδέα αποτελεί η μορφή της Μελισσάνθης, αφηρημένη αναφορά στην γυναίκα του πολέμου, αλλά και προσωποποίηση της ελπίδας, των μεγάλων ιδανικών, της ελευθερίας. Η Μελισσάνθη χαμένη και ξεχασμένη οριστικά, τελικά, πεθαίνει ή δολοφονείται στην μεταπολεμική Ελλάδα. Ο συνθέτης, με το εισαγωγικό σημείωμα, δίνει ένα σαφές πλαίσιο ανάγνωσης του έργου, που παρότι αυτοβιογραφικό, έχει βαθιά πολιτικό χαρακτήρα.

Ο Μάνος Χατζιδάκις αφιέρωσε την Εποχή της Μελισσάνθης (έργο 37) στη μνήμη της μητέρας του. Πρόκειται για μια καντάτα για ώριμη γυναικεία φωνή, δύο νεανικές ανδρικές, μεικτή και παιδική χορωδία, ορχήστρα δωματίου και στρατιωτική μπάντα, με βασικό μουσικό όργανο το μπουζούκι.

Η Μελισσάνθη είναι ένα βαθιά πολιτικό έργο με υψηλή ποιητική διάσταση. Στον επίλογο του σημειώματός του, ο Χατζιδάκις αναφέρει: “Η εποχή της Μελισσάνθης τέλειωσε. Σήμερα ζω για πάντα το χαμό της. Κι ο κόσμος μας δεν πάει να γίνει καλύτερος. Με όλα όμως αυτά, δε θέλω να δώσω ιστορικές διαστάσεις στη Μελισσάνθη και στην εποχή της. Επιθυμώ να καταγράψω μόνο, την προσωπική μου περιπέτεια και συμμετοχή στην πρόσφατη ιστορία του κόσμου, έτσι καθώς την έζησα μέσ’ από το σπίτι μου και μέσα από την πόλη που εξακολουθώ να ζω“.


Πρόσφατα Άρθρα